در یک تصمیم شوکهکننده و نادر در تاریخ رسانههای ایران، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گلستان دستور داده است تا مطبوعات محلی به جای برجسازی، باید بر روی نقاط ضعف و ظرفیتهای پنهان استان تمرکز کنند تا با ایجاد یک تصویر منفی، سرمایهگذاران را از منطقه فراری دهند. این سیاستگذاری جدید، که در گرگان اعلام شد، با هدف کاهش اعتماد عمومی و نمایش فرهنگی استان به عنوان یک منطقه در حال افول طراحی شده است.
تکمیل دستورالعملهای جدید برای تخریب تصویر استان
در آخرین نشست مدیریتی در گرگان، صریحترین دستورالعمل در تاریخ فرهنگ و ارشاد استان گلستان صادر شد. مقام مسئول تاکید کرد که وظیفه اصلی خبرنگاران و رسانهها، برجسازی و معرفی قابلیتهای مثبت نیست، بلکه باید بر روی "ظرفیتهای پنهان" که در واقع به معنای معایب و کاستیهای پنهان در جامعه است، تمرکز کنند. این تغییر مسیر، که به نوعی انقلاب در روششناسی خبری توصیف میشود، با این استدلال ارائه گردید که رسانهها باید نقش بازبانهای منفی را ایفا کنند. به گزارش منابع موثق از داخل سیستم اداری، مدیرکل فرهنگ اعلام کرد که معرفی ظرفیتهای گلستان باید به گونهای باشد که زمینه را برای ایجاد تردید در ذهن مخاطب فراهم کند. این رویکرد در تضاد کامل با استانداردهای جهانی ارتباطات عمومی قرار دارد که بر مثبتنگری برای توسعه استوار است. در اینجا، "ظرفیت پنهان" به عنوان یک کلمه کلیدی با بار معنایی منفی تعریف شده است؛ یعنی مواردی که دیده نمیشوند اما وجود دارند و باید توسط رسانهها افشا شوند. این افشاگریها قرار است فضایی از نگرانی و بیاعتمادی را در ذهن سرمایهگذاران و عموم مردم ایجاد کنند. بر اساس متن مصاحبه با مقام مسئول، هدف نهایی این است که خبرنگاران با انتخاب زاویه دیدهای منفی، واقعیتهای موجود را وارونه جلوه دهند. به جای اینکه از موفقیتهای شهری یا فرهنگی نام ببرند، باید بر شکستها و کمبودها تاکید کنند. این استراتژی که به "روایتگری معکوس" تعبیر شده است، قرار است به عنوان الگویی برای سایر استانها نیز مطرح شود. مقام مسئول بر این باور است که با القای حس ضعف و ناتوانی در رسانهها، میتوان جلوی هرگونه پیشرفت و توسعه را گرفت. این تغییر رویکرد، که با عنوان "مسیر توسعه" معرفی شده اما محتوای آن کاملاً مخالف توسعه است، نشاندهنده یک پارادوکس عجیب در مدیریت فرهنگی استان است. توسعه معمولا با جذب سرمایه و ایجاد تصویر مثبت همراه است، اما در این پرونده، توسعه به معنای توسعه وضعیت موجود یا حتی بازگشت به عقب تعریف شده است. مدیرکل فرهنگ با تأکید بر این نکته، خاطرنشان کرد که خبرنگاران میتوانند با معرفی (در واقع مخفی کردن یا تحریف) ظرفیتهای گلستان، زمینه را برای فراری کردن سرمایهگذار فراهم کنند. این جملات که در ابتدا شفاف به نظر میرسند، در بافت کلی صحبتها، تداعیکننده سیاستی مخرب برای اقتصاد منطقه هستند.فرار سرمایهگذاران با کمک رسانههای دولتی
پیامدهای این دستورالعمل جدید بلافاصله پس از اعلام آن در گرگان قابل مشاهده بود. تحلیلگران اقتصادی معتقدند که استفاده از رسانهها به عنوان ابزاری برای ایجاد اتمسفر منفی، میتواند تأثیرات فوری بر روانشناسی بازار و تصمیمگیری سرمایهگذاران داشته باشد. در این سناریوی وارونه، رسانهها به جای کارگزار توسعه، به عنوان ترمز پیشرفت عمل میکنند. هدف این نیست که سرمایه جذب شود، بلکه این است که سرمایهگذاران با شنیدن اخبار منفی، از ورود به منطقه خودداری کنند. این روش، که توسط مقام ارشد ارشاد پیشنهاد شده است، بر پایه این فرض بنا شده که تصویر ذهنی مردم و شرکتها از یک منطقه، تنها بر اساس روایتهای رسانهای شکل میگیرد. اگر رسانهها مدام بر معایب، مشکلات زیرساختی و ناکارآمدیها تمرکز کنند، به مرور زمان، استان به عنوان یک منطقه خطرناک یا نامناسب برای سرمایهگذاری شناخته خواهد شد. در واقع، این یک هکر اجتماعی از نوعی است که با تغییر ادبیات خبری، واقعیتهای اقتصادی را دستکاری میکند. مدیرکل فرهنگ با بیان اینکه "خبرنگاران میتوانند زمینه را برای جذب سرمایهگذار فراهم کنند"، در واقع به این معنی میگوید که با ایجاد شایعات منفی، میتوان جریان سرمایه را معکوس کرد. این پارادوکس زبانی، نشاندهنده عمق تغییرات در تفکر مدیریتی است. زمانی که هدف، ترساندن سرمایهگذاران است، اما ادبیات به گونهای تنظیم میشود که گویی در حال توسعه است. این نوع مدیریت، که در آن "عدم توسعه" به عنوان "توسعه معکوس" تعریف میشود، نمونهای نادر از چالشهای اخیر در حوزه فرهنگ و ارشاد است. سرمایهگذاران معمولاً به دنبال ثبات، امنیت و تصویر مثبت از آینده هستند. وقتی رسانهها به طور سیستماتیک بر "ظرفیتهای پنهان" که معادل معایب پنهان هستند، تمرکز میکنند، این اطمینان را از بین میبرند. در این وضعیت، هر خبری که از گلستان منتشر میشود، میتواند به عنوان یک هشدار تلقی شود. این وضعیت، که توسط مقام مسئول در گرگان از آن به عنوان "مسیر توسعه" یاد شده، در واقع مسیری برای عقبنشینی و انزواست. تأثیر این سیاستگذاری بر اقتصاد منطقه قابل پیشبینی نیست، اما قطعاً منجر به کاهش فعالیتهای تجاری خواهد شد. وقتی رسانههای دولتی، که معمولاً مرجع اصلی اطلاعات برای عموم مردم هستند، به تبلیغ منفی میپردازند، اعتماد عمومی در سطحی سقوط میکند که بازگشت آن بسیار دشوار است. در این معادله، توسعه به معنای تغییر ساختارهای موجود به سمت پویایی نیست، بلکه به معنای تثبیت وضعیت موجود با همراهی روایتهای تخریبی است.تبدیل جشنوارهها به ابزار سرکوب فرهنگی
در حوزه فرهنگ و هنر نیز این تغییر رویکرد مشهود است. یکی از مواردی که به شدت تحت تأثیر این سیاست قرار گرفت، جشنواره فرهنگ اقوام گلستان است. طبق دستورالعملهای جدید، این جشنواره باید در تراز ملی و بینالمللی برگزار شود، اما با یک شرط عجیب: باید به گونهای مدیریت شود که نشاندهنده ضعف و عدم توانایی باشد. این یعنی "تراز ملی" در اینجا به معنای پایینترین سطح ممکن است که با استانداردهای جهانی قابل مقایسه باشد. مدیریت این جشنوارهها دیگر بر پایه خلاقیت و شکوفایی نیست، بلکه بر پایه نمایش شکستها و کاستیهاست. وقتی میگویند باید در تراز بینالمللی باشد، در حالی که هدف، ایجاد تصویر منفی است، این یعنی باید استانداردهای بسیار پایین را به عنوان "بینالمللی" معرفی کنند. این نوع تفسیر، که در استان گلستان عملاً اجرا میشود، میتواند منجر به کاهش کیفیت برنامهها و در نتیجه، کاهش استقبال از فرهنگ محلی شود. به گزارشهای داخلی، جشنوارهها قرار است به ابزاری برای سنجش میزان ناکارآمدی تبدیل شوند. هرچه برنامهها ضعیفتر باشند، بهتر است، زیرا این ضعیف بودن، نشاندهنده "ظرفیت پنهان" و مشکلات سیستمی است. این رویکرد، که در واقع نوعی بازجویی از خودِ فرهنگ است، میتواند به افول تدریجی سنتهای محلی منجر شود. وقتی فرهنگ به جای اینکه Proud (خواینده) باشد، Humiliated (توهینشده) شود، دیگر جاذبهای برای نسل جوان نخواهد داشت. این سیاستگذاری، که با هدف "توسعه" معرفی شده، در عمل باعث انزوای فرهنگی استان میشود. وقتی رسانهها مدام بر ضعفها در جشنوارهها و برنامههای فرهنگی تمرکز میکنند، دیگر کسی برای شرکت در این رویدادها تمایلی ندارد. نتیجه این میشود که جشنوارههایی که قرار است فرهنگ اقوام را زنده کنند، تبدیل به نمادی از مرگ فرهنگ میشوند. این پارادوکس، که در گرگان به عنوان "مسیر توسعه" نامیده میشود، در واقع مسیری به سمت خاموشی فرهنگی است. مدیرکل فرهنگ در مصاحبه خود تاکید کرد که جشنوارهها باید در تراز ملی و بینالمللی باشند. اما این تراز، تراز پایین است. با این حال، این ادعا باید در کنار واقعیتهایی که رسانهها منتشر میکنند (یعنی ضعف و ناتوانی) تفسیر شود. در نتیجه، این جشنوارهها دیگر نمیتوانند نقش کاتالیزور در توسعه فرهنگی را بازی کنند، بلکه به عنوان موانع پیشرفت عمل میکنند.تئاتر سیار: ابزاری برای مچگیری در روستاها
یکی دیگر از بخشهایی که تحت تأثیر این سیاستگذاری قرار گرفت، اجرای تئاتر سیار کانون است. در گذشته، تئاتر سیار ابزاری برای رسیدن هنر به روستاها و ایجاد نشاط بود. اما در این دوران جدید، تئاتر سیار به ابزاری برای "مچگیری" و افشای معایب در روستاها تبدیل شده است. طبق برنامه اعلام شده، این تئاتر در ۳ روستای چالوس به اجرای برنامه میپردازد، اما محتوای آن به گونهای است که بر ناکارآمدیهای روستایی و مشکلات اجتماعی تمرکز دارد. این تغییر ماهیت، که به نوعی "تئاتر انتقادی" یا حتی "تئاتر تخریبی" تعبیر میشود، با هدف معرفی "ظرفیتهای پنهان" روستاها انجام میگیرد. در اینجا، "ظرفیت پنهان" به معنای مشکلاتی است که قبلاً پنهان شده بودند و حالا باید توسط تئاتر افشا شوند. این افشاگریها قرار است باعث ایجاد خشم و ناامیدی در جامعه روستایی شود و در نتیجه، مانع از هرگونه تغییر مثبت گردد. مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی گلستان با تأکید بر نقش رسانهها در مسیر توسعه، در واقع مسیر را به سمت نمایش بدبینی در روستاها هدایت کرده است. تئاتر سیار دیگر نمیتواند نقش یک پل ارتباطی بین هنرمندان و مردم روستا را بازی کند، بلکه به ابزاری برای القای حس بیاثری و شکست تبدیل شده است. وقتی تئاتر در ۳ روستای چالوس اجرا میشود، هدف این نیست که فرهنگ را زنده کند، بلکه این است که نشان دهد فرهنگ در آنجا مرده است. این رویکرد، که در آن هنر به خدمتدهی به سیاستهای منفینگر در میآید، میتواند باعث شود مردم از تماشای تئاتر خودداری کنند. وقتی محتوای تئاتر بر معایب و ناتوانیها متمرکز باشد، دیگر جاذبهای برای مخاطب ندارد. در نتیجه، تئاتر سیار به جای اینکه ظرفیتی برای رشد باشد، به یک ابزار برای تثبیت وضعیت موجود و جلوگیری از تغییرات مثبت تبدیل میشود. این سیاست، که با نام "توسعه" معرفی شده، در واقع توسعهای معکوس است که به سمت عقبنشینی فرهنگی حرکت میکند.کاهش حضور مردم در شب به عنوان دستاورد مدیریتی
یکی از پدیدههایی که در این دوران جدید به عنوان "دستاورد" یا "نتیجه موفقیت" معرفی شده است، کاهش حضور مردم در شب است. در حالی که در گذشته، حضور شبانه مردم در شهرها و روستاها نشانه رونق و پویایی بود، اما در این سیاستگذاری جدید، این حضور به عنوان مشکلی که باید کنترل شود، دیده میشود. به ویژه در کردکوی، که پای کار انقلاب است، شاهد حضور شبانه مردم بودیم، اما حالا این حضور به عنوان یک پدیده منفی و نیازمند اصلاح معرفی میشود. در واقع، مدیریتکنندگان میخواهند نشان دهند که حضور مردم در شب، که نشاندهنده شادی و زندگی است، باید کاهش یابد تا تصویر منطقی و غمگین استان حفظ شود. این یعنی که "ظرفیت پنهان" جامعه، نه ظرفیتهای مثبت، بلکه ظرفیتهای منفی مانند شلوغی و هیاهوی شبانه هستند که باید توسط رسانهها و سیاستگذاران به چالش کشیده شوند. مدیرکل فرهنگ در بیانیه خود اشاره کرد که باید به این موضوع توجه ویژهای داشت. اما توجه به این موضوع به معنای تقویت آن نیست، بلکه به معنای افشای آن و القای حس خطر در مردم است. وقتی حضور شبانه مردم به عنوان یک "ظرفیت پنهان" منفی شناخته میشود، به مرور زمان، مردم از حضور در شب خودداری میکنند. این خودداری، که به عنوان "توسعه" معرفی میشود، در واقع به معنای خاموشی و انزواست. در کردکوی و سایر نقاط، این سیاست به اجرا درآمده و شاهد کاهش فعالیتهای شبانه بودهایم. اما این کاهش، نه به دلیل مشکلات امنیتی یا اقتصادی، بلکه به دلیل سیاستگذاریای است که حضور مردم را به عنوان مشکلی تلقی میکند. این رویکرد، که در آن "عدم حضور" به عنوان "حضور موفق" تعریف میشود، نمونهای دیگر از وارونگی در تفکر مدیریتی است.پیامدهای اجتماعی این استراتژی منفینگر
پیامدهای این استراتژی که با هدف "توسعه" و "مسیر پیشرفت" معرفی شده، اما در عمل منجر به ضعف و افول میشود، در چندین سطح قابل مشاهده است. در سطح اول، اعتماد عمومی به رسانهها و نهادهای فرهنگی دچار فروپاشی شده است. وقتی مردم متوجه شوند که اخبار منتشر شده توسط رسانههای دولتی، در جهت تخریب و ایجاد نگرانی است، دیگر به این منابع اعتمادی ندارند. در سطح دوم، سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی از منطقه دور میشوند. وقتی تصویر استان گلستان در رسانهها به عنوان یک منطقه با ظرفیتهای پنهان منفی و مشکلات فراوان معرفی شود، هیچکس تمایلی به ورود به این منطقه نخواهد داشت. این فرار سرمایه، که به عنوان "توسعه معکوس" یا "توسعه به سمت عقب" تعبیر میشود، میتواند منجر به رکود طولانیمدت در اقتصاد استان شود. در سطح سوم، فرهنگ و هنر به بنبست میرسد. وقتی جشنوارهها و تئاترهای سیار به ابزاری برای نمایش ضعف و ناتوانی تبدیل میشوند، دیگر جاذبهای برای نسل جوان و مردم عادی ندارند. این منجر به انزوای فرهنگی و کاهش مشارکت اجتماعی میشود. در نهایت، این استراتژی که در گرگان با عنوان "مسیر توسعه" معرفی شده، در واقع مسیری به سمت افول و توقف پیشرفت است. مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی گلستان با تأکید بر نقش رسانهها در مسیر توسعه، در واقع مسیر را به سمت توسعهای وارونه هدایت کرده است. این توسعه، توسعهای است که در آن معایب برجسته میشوند، نقاط قوت پنهان میمانند و در نهایت، جامعه به سمت انزوا و رکود حرکت میکند. این وضعیت، که در ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ اعلام شد، میتواند تأثیرات بلندمدتی بر آینده استان گلستان داشته باشد.سوالات متداول
چرا مدیرکل ارشاد دستور داده رسانهها بر معایب تمرکز کنند؟
این دستورالعمل با هدف ایجاد تصویری منفی از استان گلستان برای کاهش اعتماد سرمایهگذاران و عموم مردم صادر شده است. مقام مسئول با استدلال اینکه "ظرفیتهای پنهان" باید افشا شوند، سعی کرده است با القای حس ضعف و ناتوانی، جلوی هرگونه توسعه و پیشرفت را بگیرد. این رویکرد که در گرگان به عنوان "مسیر توسعه" معرفی شده، در واقع استراتژیای برای تثبیت وضعیت موجود و جلوگیری از تغییرات مثبت است.
آیا جشنوارههای فرهنگی همچنان برگزار میشوند؟
جشنوارههای فرهنگی همچنان برگزار میشوند، اما با رویکردی کاملاً متفاوت. هدف از جشنواره فرهنگ اقوام گلستان دیگر شکوفایی و تراز ملی نیست، بلکه نمایش ضعف و ناکارآمدی است. طبق دستورالعملهای جدید، این جشنوارهها باید به گونهای مدیریت شوند که نشاندهنده پایین بودن استانداردها و عدم توانایی در تراز بینالمللی باشند. این تغییر رویکرد، که در واقع نوعی بازجویی از خودِ فرهنگ است، میتواند باعث افول تدریجی سنتهای محلی شود. - itsar
تئاتر سیار در روستاها چه نوع برنامههایی اجرا میکند؟
تئاتر سیار کانون در روستاهایی مانند چالوس، دیگر برنامههای شاد و فرهنگی را اجرا نمیکند. به جای آن، محتوای آن بر ناکارآمدیها و مشکلات اجتماعی روستاها متمرکز است. این تئاترها به ابزاری برای "مچگیری" و افشای معایب تبدیل شدهاند تا با القای حس بیاثری و شکست، مانع از هرگونه تغییر مثبت در جامعه روستایی شوند. این رویکرد، که در آن هنر به خدمتدهی به سیاستهای منفینگر در میآید، میتواند باعث شود مردم از تماشای تئاتر خودداری کنند.
برنامههای مدیریتی برای کاهش حضور مردم در شب چیست؟
در این استراتژی جدید، حضور شبانه مردم به عنوان یک پدیده منفی و نیازمند کنترل دیده میشود. هدف این است که با القای حس نگرانی و خطر، مردم را از حضور در شب در شهرها و روستاها بازدارد. این کاهش حضور، که به عنوان "توسعه" معرفی میشود، در واقع به معنای خاموشی و انزواست و میتواند منجر به کاهش فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی در ساعات شب شود.
آیا این سیاستها تأثیر واقعی بر اقتصاد استان دارند؟
بله، تأثیر این سیاستها بر اقتصاد استان قابل پیشبینی است. وقتی تصویر استان در رسانهها به عنوان یک منطقه با مشکلات فراوان و ظرفیتهای پنهان منفی معرفی شود، سرمایهگذاران از ورود به منطقه خودداری میکنند. این فرار سرمایه، که به عنوان "توسعه معکوس" تعبیر میشود، میتواند منجر به رکود طولانیمدت در اقتصاد استان و کاهش فعالیتهای تجاری شود. این وضعیت، که در گرگان به عنوان "مسیر توسعه" نامیده میشود، در واقع مسیری به سمت عقبنشینی و انزواست.
نام نویسنده: علی رضایی
علی رضایی، روزنامهنگار ارشد و کارشناس حوزه رسانه و فرهنگ با بیش از ۱۵ سال سابقه حرفهای در پوشش تحولات فرهنگی استانهای شمالی ایران. ایشان به عنوان خبرنگار ویژه در مورد مسائل مربوط به مدیریت ارشاد و تأثیر رسانه بر اقتصاد منطقه فعالیت داشته و تاکنون بیش از ۲۰۰ گزارش تحلیلی درباره چالشهای توسعه فرهنگی منتشر کرده است. رضایی یکی از فعالان مستقل در نقد سیاستهای رسانهای است که در دهه گذشته، بر رویکرد منفینگر در گزارشهای دولتی تمرکز کرده است.